ЖАЗЫҚТЫҚ ҚАЗАҚСТАН ӨЗЕНДЕРІ АҒЫНДЫСЫНЫҢ КӨПЖЫЛДЫҚ ТЕРБЕЛІСІНДЕГІ ТҰРАҚСЫЗДЫҚТЫ ЗЕРТТЕУ

Main Article Content

Марат Молдахметов
Ляззат Махмудова
Айнур Мусина
Асел Абдуллаева

Аңдатпа

Мақалада Тобыл өзені алабы бойынша метеорологиялық және гидрологиялық мәліметтер талданды. Зерттеу нәтижесінде Тобыл алабы бойынша температура мәндерінің өзгерісінде айқын тренд байқалды. Ал жауын-шашын мәндерінің тек салқын кезеңдегі тербелісі статистикалық тұрғыдан мәнді өзгеріске ие екендігі анықталды. Тобыл өзені алабының жазғы күзгі және қысқы ең аз ағындысын бағалау өткен ғасырдың 80 жж. бастап ағынды режимінде бағыттық өзгерістер байқалғандығын көрсетті. Сондай-ақ, Тобыл өзені алабындағы маусымдық ағындының түрлі атмосфералық айналым формаларының синоптикалық жағдайларымен байланысы анықталды. Атмосфералық айналым дәуірлерінің Тобыл алабы өзендерінің ең аз ағындысымен байланысы айналымның Е формасы дәуіріне ең аз ағындысының орташа мәні қалыпты шамадан төмен суы аз жылдар кезеңі сәйкес келетіндігін, С формасы дәуіріне ең аз ағындының қалыпты шамадан жоғары мәндері сәйкес келетіндігін, ал айналымның Е формасы басым болған Е+С формасы дәуіріне ең аз ағындының қалыпты шамаға жуық сулылығы орташа жылдары сәйкес келетіндігін және дәл осындай сипат Е+W дәуірінде де байқалатындығын көрсетті.

Article Details

Бөлім
Гидрология және су шаруашылығы
##submission.authorBiographies##

##submission.authorWithAffiliation##

Доцент, г.ғ.к., агробиологиялық ғылыми-зерттеу орталығының директоры (Ш. Мұртаза атындағы Халықаралық тараз инновациялық институты, Тараз, Қазақстан; mmoldahmetov64@mail.ru)

##submission.authorWithAffiliation##

Қауымдастырылған профессор, г.ғ.к., су ресурстары зертханасының жетекші ғылыми қызметкері (География және су қауіпсіздігі институты, Алматы, Қазақстан; mlk2002@mail.ru)

##submission.authorWithAffiliation##

Г.ғ.к., аға оқытушы (Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан; ainur.musina@kaznu.edu.kz)

##submission.authorWithAffiliation##

Жаратылыстану ғылымдарының магистрі, оқытушы (Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан; assel.abdullayeva@kaznu.edu.kz)

##submission.citations##

Salas J., Obeysekera J., Vogel R. Techniques for assessing water infrastructure for nonstationary extreme events: A review // Hydrological Sciences Journal. – 2018. – 63. – P.325–352.

Леонов Е. А., Леонов В. Е. Метод определения параметров трендов гидрологических рядов // Сб. работ по гидрологии. – Л. Гидрометеоиздат, 1987. – № 19. – С. 93.

Леонов Е. А., Леонов В. Е. Исследование тенденций изменения водности рек Сибири и Северного Казахстана // Тр. ГГИ. – 1990. – Вып. 344. – С. 128–136.

Винников К. Я. Чувствительность климата. – Л.: Гидрометеоиздат, 1986. – 224 с.

Христофоров А. В. Теория случайных процессов в гидрологии. – М.: Из-во МГУ, 1994. – 141 с.

Гальперин Р. И. Нюансы статистической интерпретации гидрологических рядов // Материалы международной конференции «Проблемы гидрометеорологии и экологии». – Алматы: КазНИИМОСК, 2001. – С. 103–105.

Koutsoyiannis D., Montanari A. Negligent killing of scientific concerts: the stationarity case // Hydrological Sciences Jornal. – 2015. – V. 60. – P.1174–1183.

Шикломанов И. А., Георгиевский Б. Ю. Влияние антропогенных факторов на сток рек бывшего СССР // Географические направления в гидрологии. М., – 1995. – С. 96-107.

Водогрецкий В. Е. Антропогенное изменение стока малых рек – Л.: Гидрометеоиздат, 1990. – 176 с.

Гальперин Р. И., Давлетгалиев С. К., Чигринец А. Г., Молдахметов М. М., Махмудова Л. К., Авезова А. Возобновляемые ресурсы поверхностных вод Западного, Северного, Центрального и Восточного Казахстана – Алматы, 2012. – Т.7. – 670 с.

Молдахметов М. М., Арыстамбекова Д. Д. Тобыл өзенінің ағындысына адамның шаруашылық іс-əрекетінің тигізетін əсерін бағалау // Вестник КазНУ. Серия географическая. – 2007. – № 1 (24). – 62–72 б.

Мусина А. К., Арыстамбекова Д. Д. Тобыл өзені көктемгі ағындысына антропогендік өзгерістердің әсерін бағалау // Гидрометеорология и экология – 2017. – №1 (84). –75-89 б.

Ресурсы поверхностных вод районов освоения целинных и залежных земель, Кустанайская область Казахской ССР. – Л.: Гидрометеоиздат, 1959. – Вып. 2. – 710 с.

Ресурсы поверхностных вод СССР. Основные гидрологические характеристики (за 1963-1970 гг.). Алтай, Западная Сибирь и Северный Казахстан. Верхний Иртыш, Верхний Ишим, Верхний Тобол. – Л.: – Гидрометеоиздат, 1977. – Т.15, Вып. 2. – 384 с.

Ресурсы поверхностных вод СССР. Основные гидрологические характеристики (за 1971-1975 и весь период наблюдений). Выпуск 2. Бассейны Иртыша, Ишима, Тобола. –Л.: Гидрометеоиздат, 1980. – Т.15. – 294 с.

Государственный водный кадастр. Многолетние данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. Казахская ССР. Бассейны Иртыша, Ишима, Тобола. 1976–1980 гг. – Л.: Гидрометеоиздат, 1987. – Т. 5, вып. 1. – 468 с.

Государственный водный кадастр. Многолетние данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. 1981-1990 гг. Книга 1. Часть 1. Реки и каналы. Вып. 1. Бассейн рек Иртыш, Ишим, Тобол (верхнее течение). – Алматы, 2002. – 384 с.

Государственный водный кадастр. Многолетние данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. 1991-2000 гг. Книга 1. Часть 1. Реки и каналы. Вып. 1. Бассейн рек Иртыш, Ишим, Тобол (верхнее течение). – Алматы, 2004. – 191 с.

URL: https://meteo.kazhydromet.kz/database_hydro/

Шкляев А. С., Калинин Г. П. О влиянии атмосферной циркуляции на распределение стока рек Среднего и Южного Урала // Учен. зап. Пермского ун-та – 1966. – Сб. 1, № 146. – С. 55–61.

Швец Г. И. Хронологический ход изменчивости годового стока Днепра и солнечной активности // Многовековая изменчивость Днепра. – Л. Гидрометеоиздат, 1978. – С. 30–32.

Клемеш В. Длинный ряд гидрологических наблюдений – урок нашей уверенности в себе // Труды гидрологического съезда. – СПб., 1995. – С. 52.

Будыко М. И. Изменение климата. – Л.: Гидрометеоиздат, 1974. – 280 с.

Гирс А. А. Многолетние колебания атмосферной циркуляции и долгосрочные гидрометеорологические прогнозы. – Л.: Гидрометеоиздат, 1971. 280 с.

Сидоренков Н. С., Орлов И. А. Атмосферные циркуляционные эпохи и изменения климата // Метеорология и гидрология. – 2008. – №9. – С. 22–29.

Боков В. Н., Воробьев В. Н. Изменчивость атмосферной циркуляции и изменение климата // Записки РГГМУ. – 2010. – Вып. 13. – С. 83–88.

Безуглова Н. Н., Зинченко Г. С. Региональные климатические проявления глобальной циркуляции атмосферы на юге Западной Сибири // География и природные ресурсы. – 2009. – № 3. – С. 83–87.

Говоркова В. А., Катцов В. М., Мелешко В. П., Павлова Т. В., Школьник И. М. Климат России в ХХI веке. Часть 2. Оценка пригодности моделей ОЦАО СМIP3 для расчетов будущих изменений климата России // Метеорология и гидрология. – 2008. – № 8. – С. 5–19.

Водные ресурсы России и их использование. – СПб., 2008. – 600 с.

Мелешко В. П., Катцов В. М., Мирвис В. М., Говоркова В. А., Павлова Т. В. Климат России в ХXI веке. Часть 1. Новые свидетельства антропогенного изменения климата и современные возможности его расчета// Метеорология и гидрология, 2008. – № 6. – С. 5–19.

Мелешко В. П. Климат России в ХХI веке. Часть 3. Будущие изменения климата, рассчитанные с помощью ансамбля моделей общей циркуляции атмосферы и океана СМIР3// Метеорология и гидрология. – 2008. – № 9. – С. 5–21.

Ельчиков В. А., Полунин А. Я., Симонов Ю. А., Христофоров A. B. Поливариантное оценивание возможных климатических изменений речного стока на примере Северной Двины// Метеорология и гидрология. – 2009. – № 3. – С.74–84.

Кисилев А. В. Климат в настоящем, прошедшем и будущем. – М.: МАИК Наука/ Интерпериодика. – 2001. – 351 с.

Walsh B. J. Global warming: new crisis or old cycle// Cycles. – 1992. – №5(43). – P. 246–252.

Walsh B. J. The elusive Arctic warming// Nature (Gr. Brit.). – 1993. – № 6410(361). – P. 300–301.

Дмитриев А. И., Белязо В. А. Космос, планетарная климатическая изменчивость и атмосфера полярных регионов. – СПб.: Гидрометеоиздат. – 2006. – 360 с.