НҰРА ӨЗЕНІ АЛАБЫ АУМАҒЫНДАҒЫ ТЕРРИТОРИЯЛАРДЫ СУ БАСУДАН ҚОРҒАУДЫ БАҒАЛАУ ЖӘНЕ ЖЕТІЛДІРУ
Article Sidebar
Main Article Content
Аңдатпа
Нұра өзені – Теңіз-Қорғалжын ойпатының негізгі су артериясы болып табылады. Өзеннің бастауы бірнеше ұсақ бұлақтардың қосылуынан құралады. Жоғарғы ағысында (Ақбастау өзеніне дейін) ол Керегетас, Қарашоқы және Байқожа атауларымен белгілі. Көктемгі су тасқыны наурыз айының ортасынан бастап бассейндегі барлық су ағындарында бір мезгілде басталып, мамырдың ортасына дейін, ал кейбір өзендерде маусымның ортасына дейін созылады. Көктемгі тасқын кезеңінде жылдық ағынның 80%-дан астамы өтеді. Бассейндегі өзендердің көктемгі тасқын сипаты негізінен біркелкі. Тасқын қардың қарқынды еруі кезінде, көбінесе мұздың үстімен жүреді. Уақытша тартылатын өзен арналары бойынша ағын қар жамылған арнада өтеді. Көктемгі су тасқыны, әдетте, сәуірдің бірінші жартысында байқалады. Тасқынның жалпы ұзақтығы 16–42 күн, ең көбі – 36–100 күн, ең азы – 1–18 күн. Жоғары су деңгейі бірнеше сағаттан 1–3 күнге дейін сақталады, ал су деңгейінің төмендеуі баяу жүреді және екі айға дейін (сәуірдің басынан мамырдың соңына дейін) созылады. Мақалада «Қазгидромет» ұйымының гидрологиялық зерттеу деректері пайдаланылған. Нұра өзенінің көктемгі су тасқынының есептік ең жоғарғы шығындары, су тасқыны көлемдері, су деңгейлерінің ауытқу амплитудалары және әртүрлі қамтамасыз етілу деңгейлері бойынша су деңгейлері талданды. Су басу аймақтарын анықтау үшін 1:1 000 000 масштабтағы картографиялық материалдар қолданылды. Сонымен қатар, Нұра өзені бассейніндегі су қоймаларының сипаттамасы берілген және Нұра–Есіл суайырығы бойынша бойлық профиль құрастырылған.Территориялар мен елді мекендерді су басудан қорғау бойынша іс-шаралар ұсынылған. Есептеулерде қолданыстағы құрылыс нормалары (СНиП) мен ғылыми әдістемелер пайдаланылды. Бұл мақала гидрология, тіршілік қауіпсіздігі, гидротехникалық құрылыс және автомобиль жолдарын салу пәндерін оқытуда, сондай-ақ СКИОВР құжаттамасын түзету кезінде пайдалы болуы мүмкін.
Article Details
##submission.citations##
Схема Комплексного использования и охраны водных ресурсов бассейна р.Нуры с притоками. Водные объекты, ресурсы и водоохранные мероприятия. – Алматы: ПК Казги-проводхоз, 2006. – Том 1. – 150 с.
СНиП РК 2.03-10-2002. Инженерная защита в зонах затопления и подтопления (СНиП 2.03-10-2002). – Астана, 2002. – 40 с.
СНиП 2.06.14-85. Защита горных выработок от подземных и поверхностных вод (СНиП 2.06.14 85). – М., 1985. – 50 с.
СНиП 2.01.14-83. Определение расчетных гидрологических характеристик (СНиП 2.01.14-83). – М., 1983. – 28 с.
СНиП 2.06.05-84. Плотины из грунтовых материалов (СНиП 2.06.05-84). – М., 1984. – 42 с.
СНиП 2.07.01-85. Гидротехнические сооружения речные (СНиП 2.07.01-85). – М. 1985. – 17 с.
СНиП 2.06.01-86. Гидротехнические сооружения. Основные положения проектирования (СНиП 2.06.01-86). – М., 1987. – 33 с.
СНиП 2.07.01-89. Градостроительство. Планировка и застройка городских и сельских поселений. – М., 1989. – 25 с.
Филлипова Ю. Н. Методика по оперативному установлению абсолютного прямого ущерба, наносимого наводнениями предприятиям, организациям, учреждениям и личной собственности граждан. – Л., 1974. – 215 с.
Дегтярев Б. М. Дренаж в промышленном и гражданском строительстве. – М.: Стройиздат, 1990. – 238 с.
Крицкий С. Н., Менкель М. Ф. Гидрологические основы управления водохозяйственными системами. – М.: Наука, 1982. – 271 с.
Мелиорация и водное хозяйство: Справочник. / Водное хозяйство. – М.: ВО Агропромиздат, 1988. – Т.5. – 399 с.
Мелиорация и водное хозяйство: Справочник. Т.4 Сооружения. – М.,1987. – 464 с.
Гидротехнические сооружения. Справочник проектировщика. – М.: Стройиздат, 1983. – 543 с.
Правила эксплуатации сооружений Интумакского водохранилища на реке Нура в Карагандинской области. Т. 2. – POSCH & PARTNERS CONSULTING ENGINETHS, Инс-бурк, Австрия, 2005. – 40 с.
Проект управления водными ресурсами бассейнов река Нура и Ишим. Т. 6. Мониторинг водной среды. – JACJOBS GIBB, 2005. – С. 20, 25.
Рекомендации по оценке надежности гидротехнических сооружений: П 842 / Гидропроект. – М.: Гидропроект, 1986. – 108 с.
Василевский А.Б., Мгалобелов Ю.Б. О нормировании безопасности гидротехнических сооружений при проектировании // Гидротехнические строительство. – 1993. – № 12. – С. 44- 52.
Стефанишин Д. В. Оценка нормативной безопасности плотин по критериям риска // Гидротехнические строительство. – 1997. – № 7. – С. 83- 88.
Зотеев В. Г., Морозов М. Г., Приходько М. Г. Методические принципы оценки риска аварийных ситуаций на водохранилищах малого объема // Гидротехническое строительство. – 2003. – № 10. – С.41-48.
Указ Президента Республики Казахстан от от 25.07.2014, № 866. Перечень водо-хозяйственных сооружений, имеющих особое стратегическое значение. – URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U040001466_ – С.20, 25.
Rehman N., Farooq R., & van de Giesen N. A critical review of flood risk management and the selection of suitable measures. Applied Sciences, 10(23), 8752. – 2020. – URL: https://doi.org/10.3390/app10238752 (date of access: 08.06.2025).
Marín-Muñiz J. L., Hernández C., & Zavala M. A. Systematic review of flood and drought literature based on science mapping and content analysis. Water, 13(19), 2788. [Electron. resource]. – 2021. – URL: https://doi.org/10.3390/w13192788 (date of access: 08.06.2025).
Takin R., Cilliers E. J., & Ghosh S. (2023). Advancing flood resilience: The nexus be-tween flood risk management, green infrastructure, and resilience. Frontiers in Sustainable Cities, 5, 1186885. [Electron. resource]. – 2023. – URL: https://doi.org/10.3389/frsc.2023.1186885 (date of access: 08.06.2025).
Koerniawan D., Setiawan R., & Laksito A. A review of flood mitigation literature: A case study of Sidoarjo Regency, Indonesia. International Journal of Innovation in Environmental Technology and Management, 1(2). [Electron. resource]. – 2023. – URL: https://doi.org/10.62157/ijietom.v1i2.30 (date of access: 08.06.2025).
Issakov A., Johnson P., & Liu Y. A systematic review of programs and mechanisms for industry engagement in flood water management: Global challenges and perspectives. Water 17(8), 1155. [Electron. resource]. – 2025. – URL: https://doi.org/10.3390/w17081155 (date of ac-cess: 10.06.2025).