КЛИМАТТЫҢ ЗАМАНАУИ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНДАҒЫ ШАҢДЫ ДАУЫЛДАРДЫҢ КЕҢІСТІКТІК ТАРАЛУЫ
Article Sidebar
Main Article Content
Аңдатпа
Заманауи климаттың өзгеруі және олардың салдарын бағалау мәселелері IPCC (2021-2023) соңғы бағалау баяндамаларына сәйкес, жердің әртүрлі аймақтарында айтарлықтай әлеуметтік және экономикалық зиян келтіретін, ауа райының қауіпті құбылыстарының артуы байқалуда. Берілген мақалада климаттың заманауи өзгеруіне байланысты шаңды дауылдың қалыптасу жағдайына әсер ететін әртүрлі климаттық факторлар зерттелді. Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі Арал теңізі станциясында 2005-2022 жылдар аралығындағы шаңды дауылдың ең ұзақ уақытқа (72 сағат) созылуы 2018 жылдың мамыр айында тіркелгені анықталды. Сол кездегі метеопараметрлердің мәндері, яғни оның ауа райы жағдайларына тәуелділігі, Күн белсенділігінің сандық көрсеткіштері (Вольф саны), биоклиматтық көрсеткіштер, сонымен қатар макроциркуляциялық қалыптасу жағдайлары қарастырылды. Талдау нәтижесінде шаңды дауыл ең көп байқалған күндер саны мен Вольф саны (r=1,00), Вангенгейм-Гирс циркуляция формалары, оның ішінде Е формасы (r=0,49), Эль-Ниньо индекстері (r=0,47) арасында маңызды корреляциялық байланыс болғаны, сонымен қатар синоптикалық талдау нәтижесінде шаңды дауылдың ұзақ байқалуы солтүстік-батыс суық фронтымен байланысты болғаны айқындалды.
Article Details
##submission.citations##
Agarkova A. P. Dust storms and their forecast. Moscow: Hydrometeoizdat, 1981. 105 p.
Uteshev A. S. The climate of Kazakhstan. L.: Hydrometeoizdat,1959. 367 p.
Semenov O.E. Introduction to experimental meteorology and climatology of sandstorms // KazNRIEC, № 3. 210 p.
Chirkov Yu. I. The recurrence of dust storms in the USSR and the possibility of predicting their occurrence // Tr. GMTS. 1970. Issue 69. Р. 109.
Fedyushina L. P. Distribution of dust storms on the territory of Alma Ata and Dzhambul regions, one of the forms of manifestation of soil deflation // Proceedings of KazNIGMI. 1972. Issue 49. Р. 76-83.
Agarkova A. P. Distribution and duration of dust storms in the territory of Western and Southern Kazakhstan //Tr KazNIGMI; 1972. V. 49. P.110-117.
Seredkina E.A. Dust storms of Kazakhstan // Proceedings of KazNIGMI. 1960. Issue 15. P. 54-59.
Fedyushina L. P., Semenov O. E., Climatic conditionality of deflationary processes in Kazakhstan // Proceedings of KazNIGMI. 1970. Issue 35. P. 41-51.
Semenov O. E., Tulina L.P. Spatial and temporal distribution of dangerous and especially dangerous dust storms in Kazakhstan // Proceedings of KazNIGMI. 1978. Issue 71. - P. 62-77.
Shardakova L.Yu., Usmanova L. V. Analysis of dust storms in the Aral Sea region // Problems of desert development. 2006. No. 3. - P. 30-34.
Romanov N.N. Dust storms in Central Asia. Tashkent: SamGU Publishing House. 1960. 198 p.
Sapozhnikova S. A. A chart of the number of days with dust storms in the southern zone of the USSR and adjacent territories // Proceedings of the National Research Institute of the Russian Academy of Sciences. 1970. Issue 65. P. 61-68.
Klimenko L. V., Moskaleva L.A. The frequency of dust storms in the USSR // Meteorology and Hydrology. 1979. No. 9. P. 93-97.
Zolotokrylin A. N. Dust storms in the Turanian lowlands // Izvestia of the Russian Academy of Sciences. Geographical series. 1996. No. 6. P. 48-54
Orlovsky N. S., Orlovskaya L., Induitu R. Dangerous and especially dangerous dust storms in Central Asia // Aridnye ecosystems. 2013. Vol, 19, No. 4 (57). P. 49-58.
Tursynbek A., Zheksenbayeva A. K. spatial and temporal distribution of dust storms in the southern regions of Kazakhstan // International scientific journal academician. 2024. № 1 (240). P. 80-89.
Agarkova A. P., Panova E. N. Wind regime in Western and Southern Kazakhstan during dust storms lasting 12 hours or more //Tr. KazNIGMI. 1974. V. 53. P. 178-184.
Handbook on the climate of Kazakhstan, Republican State Enterprise Kazhydromet. Almaty, 2003. P. 38-39.
Agarkova A. P. Distribution and duration of dust storms in the territory of Western and Southern Kazakhstan // Tr KazNIGMI. 1972. V. 49. P. 110-117.
Chizhevsky A. L. The earthly echo of solar storms. Moscow: Mysl, 1976. P. 29-323.
Baydal M. H The main forms of atmospheric circulation and their influence on the weather in Kazakhstan // Proceedings of KazNIGMI. L.: Gidrometeoizdat, 1995. Vol. 9. 105 p.
Girs A. A. Long-term fluctuations of atmospheric circulation and long-term meteorological forecasts. L.: Gidrometeoizdat, 1971.
Bondarenko A. L Elnino - LaNinha: mechanisms of formation // NATURE. 2006. No. 5, P.39-47.
SOI Southern Oscillation Index data, electronic resource https://crudata.uea.ac.uk/cru/data/soi/
Agarkova A. P., Climatic characteristics of the Kazakh SSR by month // Tr. KazNIGMI. 1975. V. 59. P.167–170.
Lakin G. F. Biometrics. Textbook for universities and pedagogical institutes. M.: Higher School, 1973. 343 p.