ӘЗІРБАЙЖАН РЕСПУБЛИКАСЫ ХАЛҚЫНЫҢ ДЕНСАУЛЫҒЫНА ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДЫҢ ӘСЕРІ
Article Sidebar
Main Article Content
Аңдатпа
Ел аумағының географиялық жағдайлары оның халқының денсаулық жағдайын анықтауда шешуші рөл атқарады. Бұл мақалада Әзірбайжан Республикасының табиғи аймақтарындағы тыныс алу жолдарының ауруларының пайда болуы мен географиялық факторлар арасындағы байланыс қарастырылады. Зерттеу көрсеткендей, ең жоғары аурушаңдық деңгейі Үлкен Кавказда (11,3%), ал ең төмені Орта Араз аймағында (5,7%) байқалады. Регрессиялық талдау нәтижелері Курайн тауаралық ойпатында орналасқан Баку және Абшерон-Хызы (R²=0.7094), Даглиг Ширван (R²=0.653) және Ширван-Сальян экономикалық аймақтарында (R²=0.8098) орташа биіктіктің жоғарылауымен аурушаңдық деңгейі төмендейтінін көрсетеді. Нақтырақ айтқанда, Ширван-Сальян аймағында биіктіктің 1 метрге жоғарылауы аурушаңдық деңгейін 10 000 адамға шаққанда орта есеппен 16 жағдайға төмендетеді. Орта Араз аймағында кері байланыс байқалады (R²=0.34). Биіктіктің әсері жанама болып табылады және жауын-шашын, температура және гидрологиялық жағдайлар сияқты факторлар арқылы қалыптасады. Нәтижелер топографияның қоршаған орта жағдайлары мен адам денсаулығы арасындағы маңызды делдалдық рөлін растайды. Әзірбайжандағы аурушаңдықтың негізгі себептерінің бірі болып табылатын тыныс алу жолдарының ауруларының пайда болуына географиялық факторлардың әсерін зерттейтін зерттеу географиялық орналасуы, биіктік, салыстырмалы ылғалдылық, жауын-шашын, гидрологиялық жағдайлар және табиғи және антропогендік ауа ластануы сияқты факторлардың бұл аурулардың таралуындағы аймақтық айырмашылықтарды анықтайтынын көрсетті.
Article Details
##submission.citations##
Aliyev Ch. S., Makhmudova F. F. Medical geology // Topical Issues of Applied Geology. Baku: Nafta-Press, 2013. P. 115–141.
Horwell C. J., Baxter P. J., Damby D. E. et al. The International Volcanic Health Hazard Network (IVHHN): reflections on 20 years of progress // Frontiers in Earth Science. 2023. №11. P. 1213363.
Gao C., Qi G. D., Wang D. et al. Incidence and risk factors of severe acute high-altitude illness in healthy adults first entering the northern Tibetan Plateau of over 5,000 m // Frontiers in Public Health. 2024. №12. P. 1400236.
Gatterer H., Villafuerte F. C., Ulrich S. et al. Altitude illnesses // Nature Reviews Disease Primers. 2024. 10 (1). P. 43.
Brevik E. C., Slaughter L., Singh B. R. et al. Soil and Human Health: Current Status and Future Needs // Air, Soil and Water Research. 2020. №13. P. 1–23.
Ebi K. L., Capon A., Berry P. et al. Hot weather and heat extremes: health risks // The Lancet. 2021. V. 398 (10301). P. 698–708.
Masselot P., Mistry M. N., Vanoli K. et al. Excess mortality attributed to heat and cold: a health impact assessment study in 854 cities in Europe // The Lancet Planetary Health. 2023. №7 (4). P. e271–e281.
UNESCO. World Water Resources: A New Appraisal and Assessment for the 21st Century (Report) [Electronic resource]. – 1998. – Available at: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000112671 (accessed: 05.05.2024).
Hynds P., Borchardt M., Ibaraki M. Preface: Hydrogeology and human health // Hydrogeology Journal. 2017. V. 25. P. 897–902.
Schwarzenbach R., Egli T., Hofstetter T. et al. Global water pollution and human health // Annual Review of Environment and Resources. 2010. V. 35. P. 109–139.
Ecological Epidemiology: Application and Research Methods in Public Health / ed. S. Ismayilova. Baku: Khazar University Press, 2003. 354 p.
Ayyubova N. S. Statistics (General Theory). – Baku: Afpolygraph, 2014. 344 p.
State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. Demographic Indicators of Azerbaijan 2022. Baku: SSC, 2023. 589 p.
State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. Health, Social Protection and Housing Conditions in Azerbaijan 2023. Baku: SSC, 2024. 262 p.
Mammadova A. R. The impact of natural and environmental conditions in the coastal settlements of Azerbaijan on population health // Cities on the Way from the Present to the Future: V Geourbanistic Readings. Moscow, 2025. May 15–17. P. 232–238.
Rzayeva S. I., Mamedova A. R., Mirzaeva Z. A. et al. Assessment of the impact of environmental quality on settlement and public health in Baku city // Regional Geosystems. – Belgorod State University, 2025. №49(2). P. 375–388.
Mammadova A. R. Study of the role of atmospheric pollution in the geographical distribution of respiratory diseases in Baku city // Proceedings of the Azerbaijan Geographical Society: Geography and Natural Resources. 2024. – № 2(22). P. 72–80.
The Geography of the Republic of Azerbaijan / Ed. R. M. Mammadov. Regional Geography. V. 3. Baku: Avropa, 2015. 400 p.
Ayyubov A. J., Musayev Z. F., Karimov A. A. Climate and Human Health of the Baku and Absheron Peninsula. Baku: Azerbaijan State Publishing House, 1997. 126 p.
Mammadova Sh. I. Ecogeographical Problems of Atmospheric Pollution in Large Cities of Azerbaijan. – Doctoral dissertation abstract. Baku, 2018. 43 p.
Aliyev Ch. S., Mahmudova F. F. Assessment of the health risk from radon gas exposure among the population of Azerbaijan // Journal of Radiation Researches. 2018. – Vol. 5, № 2. P. 366–368.
Mahmudova F. F. Comparative analysis of lung diseases and radon levels in Azerbaijan // Proceedings of the National Academy of Sciences of Azerbaijan. Earth Sciences Series. 2018. №1–2. P. 78–80.
Aliyev Ch. S., Feyzullayev A. A., Baghirli R. J. et al. Study of the geological factors controlling the distribution of radon in the territory of Azerbaijan // Geography and Natural Resources. Baku, 2016. No.2(4). – P. 11–17.
Hajiyev G. A., Rahimov V. A. Climate Characteristics of the Administrative Districts of the Azerbaijan SSR. Baku: Elm, 1977. 270 p.
Sánchez P., Vélez del Burgo A., Suñén E. et al. Fungal Allergen and Mold Allergy Diagnosis: Role and Relevance of Alternaria alternata Alt a 1 Protein Family // Journal of Fungi. 2022. 8 (3). P. 277.
The Geography of the Republic of Azerbaijan / ed. R. M. Mammadov. Economic and Social Geography. Baku: Avropa, 2015. V.2. 327 p.
Burtscher J., Samaja M. Healthy Aging at Moderate Altitudes: Hypoxia and Hormesis // Gerontology. 2024. V. 70 (11). P. 1152–1160.
Stream J. O., Luks A. M., Grissom C. K. Lung disease at high altitude // Expert Review of Respiratory Medicine. 2009. №3(6). P. 635–650.
Mammadova A. R. The impact of relief and environmental conditions on the incidence of respiratory diseases (a study in the Middle Aras region) // Socioeconomic Development and Geographical Problems of Regions: International Scientific-Practical Conference. Baku, 2025. March 18–19. P. 367–373.