ОҢТҮСТІК КАСПИЙДІҢ КЛИМАТТЫҚ ӨЗГЕРІСТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТЕҢІЗ ДЕҢГЕЙІНЕ ӘСЕРІ
Article Sidebar
Main Article Content
Аңдатпа
Мақалада климаттық өзгерістер мен атмосфералық айналымның макро масштабты процестерінің Оңтүстік Каспийдің деңгейлік режиміне әсерін зерттеу нәтижелері келтірілген. 1961-2024 жылдар кезеңінде Иран мен Түрікменстанның метеорологиялық станцияларының деректерін талдау негізінде ауа температурасының жоғарылауының және аймақтың су балансының өзгеруінің тұрақты тенденциялары анықталды. Вангенгейм-Гирс классификациясы және Солтүстік Атлантикалық тербеліс индексі (NAO) бойынша теңіз деңгейінің айналым формаларымен байланысын корреляциялық талдауға ерекше назар аударылады. Теңіз деңгейінің трансгрессивті фазаларының басым болжаушысы Батыс айналым түрі (W), ал Шығыс түрі (E) регрессияның негізгі факторы болып табылады. Бұл байланыстардың айқын маусымдық детерминациясы қыста максималды қарқындылықпен анықталды. Жұмыс нәтижелері Иран мен Түрікменстанның жағалау аймақтарында гидрологиялық тәуекелдерді болжау және бейімделу стратегияларын әзірлеу үшін практикалық маңызы бар.
Article Details
##submission.citations##
Nouri H., Ghayour H., Masoodian A., Azadi M., Ildoromi A. (2013) The effect of sea surface temperature and 2-m air temperature on precipitation events in the southern coasts of the Caspian Sea. Mediterranean Journal of Social Sciences № 1(4) Р. 369–383
Komijani F., Chegini V., Siadatmousavi S. M. (2019) Seasonal variability of circulation and air–sea interaction in the Caspian Sea based on a high-resolution circulation model. Journal of Great Lakes Research №45(6) P. 1113–1129. https://doi.org/10.1016/j.jglr.2019.09.026
Molavi-Arabshahi M., Arpe K., Leroy S. A. G. (2016) Precipitation and temperature of the southwest Caspian Sea region during the last 55 years: trends and teleconnections with large-scale atmospheric phenomena. International Journal of Climatology №36(5) Р. 2156–2172. https://doi.org/10.1002/joc.4483
Serykh I. V, Kostianoy A. G. (2020) Links of climate change in the Caspian Sea with the Atlantic and Pacific Oceans. Russian Meteorology and Hydrology №45(6) Р. 430–437. https://doi.org/10.3103/S1068373920060060
Hoseini S. M., Soltanpour M., Zolfaghari M. R. (2024) Climate change impacts on temperature and precipitation over the Caspian Sea. International Journal of Water Resources Development, Р. 1–26. https://doi.org/10.1080/07900627.2024.2313050
Molavi-Arabshahi M., Arpe K. Interactions between the Caspian Sea size (level) and atmospheric circulation // International Journal of Climatology. 2022. V. 42. P. 9626–9640. https://doi.org/10.1002/joc.7852
Mohammadrezaei M., Soltani S., Modarres R. Evaluating the effect of ocean-atmospheric indices on drought in Iran // Theoretical and Applied Climatology. 2020. V. 140. P. 219–230. https://doi.org/10.1007/s00704-019-03058-6
Ghassabi Z., Fattahi E., Habibi M. Daily Atmospheric Circulation Patterns and Their Influence on Dry/Wet Events in Iran // Atmosphere. 2022. V. 13, №1. Art. 81. https://doi.org/10.3390/atmos13010081
Rezaei A. Ocean-atmosphere circulation controls on integrated meteorological and agricultural drought over Iran // Journal of Hydrology. 2021. V. 603. Art. 126928. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2021.126928
Ahmadi M., Salimi S., Hosseini S.A., Habibi M., Hosseinzadeh T., Yarmoradi Z. Introduction to New Synoptic Teleconnection Indexing and their relation to other global forcings and the climate of Iran // Theoretical and Applied Climatology. 2025. V. 156, № 4. Art. 226. https://doi.org/10.1007/s00704-025-05446-7
Najafi M. S., Alizadeh O. Climate zones in Iran // Meteorological Applications. 2023. V. 30, № 5. https://doi.org/10.1002/met.2147
Sharafi S., Mir Karim N. Investigating trend changes of annual mean temperature and precipitation in Iran // Arabian Journal of Geosciences. 2020. Vol. 13. Art. 05695. https://doi.org/10.1007/s12517-020-05695-y
Lioubimtseva E. Climate Change in Turkmenistan // Handbook of Environmental Chemistry. Springer, Berlin/Heidelberg, 2012. https://link.springer.com/chapter/10.1007/698_2012_175
Nikolai S. O. Climate of Turkmenistan // Monographiae Biologicae. - Springer, 2019. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-011-1116-4_3
Ермаков В. Б. Многолетние изменения уровня Каспийского моря и современные варианты их прогнозирования // Известия Российской академии наук. Серия географическая. – 2023. – Т. 87, № 6. – С. 930–940. https://doi.org/10.31857/S2587556623060067
Safarov E., Bayramov E., Safarov S., et al. Impact of changes in the wind regime on the Caspian sea level fluctuation and its relationship with SOI and NAO // Scientific Reports. 2025. V. 15. Art. 36380. https://doi.org/10.1038/s41598-025-20346-6
Холопцев А. В., Наурозбаева Ж. К. Связи межгодовых вариаций среднемесячных уровней Каспия, а также сумм атмосферных осадков в его бассейне и их изменения при современном потеплении климата // География и водные ресурсы. – 2024. – № 3. – С. 21–36. https://doi.org/10.55764/2957-9856/2024-3-21-36.23
Sharifi A., Baubekova A., Patro E.R., Klöve B., Haghighi A.T. The combined effects of anthropogenic and climate change on river flow alterations in the Southern Caspian Sea region // Heliyon. 2024. V. 10, Issue 11. Art. e31960. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e31960
Mammadov R. M. Impact of Climate Changes on the Caspian Sea Level // Journal of Resources and Ecology. 2015. Vol. 6, № 2. P. 87–92. https://doi.org/10.5814/j.issn.1674-764x.2015.02.004
World Meteorological Organization. Guidelines on the Calculation of Climate Normals (WMO-No. 1203). – Geneva: WMO.
Dyakonov G. S., Ibrayev R. A. (2019) Long-term evolution of Caspian Sea thermohaline properties reconstructed in an eddy-resolving ocean general circulation model. Ocean Science 15(3):527–541. https://doi.org/10.5194/os-15-527-2019
Wilks D. S. Statistical Methods in the Atmospheric Sciences. - 3rd ed. Amsterdam, Academic Press, 2011. P. 676.
Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Cambridge, Cambridge University Press, 2021. P. 2391.
Kendall M. G. Rank Correlation Methods. London, Griffin, 1975. Р. 202.
Дзердзеевский Б. Л. Циркуляционные механизмы в атмосфере Северного полушария в XX столетии. - М. : Гидрометеоиздат, 1968. – С. 240.
Draper N. R., Smith H. Applied Regression Analysis. - 3rd ed. New York: Wiley, 1998. P. 736.