ДИНАМИКАЛЫҚ-СТОХАСТИКАЛЫҚ ТӘСІЛ НЕГІЗІНДЕ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЖҮЙЕСІН МОДЕЛЬДЕУ
Article Sidebar
Main Article Content
Аңдатпа
Трансшекаралық Шу-Талас бассейнінде Қазақстан Республикасының сумен қамтамасыз ету жүйесін (СҚЖ) дамыту проблемалары тұжырымдалынған және модельдеудің мақсаттары мен міндеттері айқындалынған. Мақсаттарға жетудің ғылыми әдісі ретінде тұрақты сумен қамтамасыз ету мәселесін өзіне тән көпөлшемділік, жанжал, белгісіздік қасиеттері бар күрделі жүйе ретінде қарастыратын жүйелік талдау әдістемесі ұсынылған. Жүйелік талдау құралы ретінде күрделі жүйелерді математикалық динамикалық-стохастикалық модельдеу технологиясы қолданылды, бұл белгілі бір уақыт аралығында нақты объектілердің мінез-құлқын имитациялайтын математикалық модельдермен компьютерде есептеу эксперименттерін жүргізудің сандық әдісі. Шу және Талас өзендерінің бассейндерін сумен қамтамасыз ету жүйелерінің хорологиялық құрылымының сипаттамасы, сумен қамтамасыз ету жүйелерінің логикалық-математикалық сипаттамасы берілген. Қалыптасқан әдіснамалық тәсілдердің әмбебаптығы мен формальды математикалық модельдерді қолданудың арқасында әзірленген әдістеме бейімделу мен масштабталудың жоғары деңгейіне ие. Әдістеме суды пайдалану сценарийлерін бағалау, су пайдаланушылар арасындағы ықтимал мүдделер қақтығысын анықтау, тәуекелдерді талдау және тұрақты су шаруашылығын дамытуды қамтамасыз етуге және өңірлік су қауіпсіздігін нығайтуға бағытталған келісілген мемлекетаралық шешімдерді негіздеу үшін пайдаланылуы мүмкін.
Article Details
##submission.citations##
Положение о делении стока в бассейне реки Шу. Минводхоз СССР. – Москва, 1983. – 12 с.
Временное положение о вододелении р. Талас, Куркуреу-су и Аспара. Главводхоз СССР. – Фрунзе, 1948. – 25 с.
Мальковский И. М. Географические основы водообеспечения природно-хозяйственных систем Казахстана. - Алматы, - 2008. – 204 с.
Медеу А. Р., Мальковский И. М., Толеубаева Л. С. Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление (концепция). – Алматы, 2012. – 94 с.
Медеу А. Р., Мальковский И. М., Толеубаева Л. С. Управление водными ресурсами Республики Казахстан: проблемы и решения // Материалы I международной научно-практической конференции «Гидрология и инновационные технологии в водном хозяйстве». – Астана, 2015. – С. 18–22.
Мальковский И. М., Толеубаева Л. С. К формированию единой системы водообеспечения Республики Казахстан // Вопросы географии и геоэкологии. – Алматы, 2010. – № 2. – С. 19–23.
Alimkulov S., Makhmudova L., Zagidullina A. Long-term water level projections for Lake Balkhash using scenario-based water balance modeling under climate and socioeconomic uncertainties // Water. – 2025. – Vol. 17, No. 13. – Article 2021. – DOI: 10.3390/w17132021.
Alcamo J., Gallopín G. Building a new generation of scenarios for environmental change. – Dordrecht: Springer, 2009. – 290 p.
Henriques V. Transboundary water management in Central Asia: Challenges and opportunities // Environmental Science & Policy. – 2015. – Vol. 54. – P. 25–36.
Mahmoud M., Liu Y., Hartmann H., Stewart S. A formal framework for scenario development in water resources planning // Environmental Modelling & Software. – 2011. – Vol. 26, No. 7. – P. 798–808.
Dong C., Zhang J., Guo S. Scenario analysis for sustainable water management // Journal of Hydrology. – 2013. – Vol. 493. – P. 45–58.
Leman M., Tairov A., Malkovskiy I., Toleubaeva L., Aldiyarova A. Dynamic-stochastic model of sustainable water resources management in Kazakhstan // News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Geology and Technical Sciences. – 2025. – No. 6 (474). – P. 151–167. – DOI: 10.32014/2025.2518-170X.577.
Мальковский И. М., Толеубаева Л. С., Толекова А., Долбешкин М. В., Пузиков Е. М. Оценочная модель сценариев развития единой системы водообеспечения Республики Казахстан // «Вопросы географии и геоэкологии». – Алматы, 2015. – № 2. – С. 15–25.
Бектурганов Н. С., Пивоваров А. Н., Мальковский И. М. Водная безопасность Республики Казахстан: трансказахстанский канал «Ертис-Сырдария» // Известия НАЕН. – Астана, 2013. – № 4. – С. 4–9.
Официальный сайт MIKE powered by DHI [Электронный ресурс]. – URL: https://www.mikepoweredbydhi.com/.
Бектурганов Н. С., Пивоваров А. Н., Мальковский И. М. Водная безопасность Республики Казахстан: трансказахстанский канал «Ертис-Сырдарья» // Известия НАН РК. – Астана, 2013. – № 4. – С. 4–9.
Официальный сайт Hydrologic Engineering Center (HEC), U.S. Army Corps of Engineers [Электронный ресурс]. – URL: http://www.hec.usace.army.mil/.
Официальный сайт Aquaveo, LLC [Электронный ресурс]. – URL: https://www.aquaveo.com/.
Мальковский И. М., Толеубаева Л. С., Сорокина Т. Е., Таиров А. З., Пузиков Е. М., Толекова А., Абдибеков Д. У., Долбешкин М. В., Поветкин Р. Д. Методика имитационного динамико-стохастического моделирования систем водообеспечения Республики Казахстан // Материалы МНПК «Водные ресурсы Центральной Азии и их использование», посвященной подведению итогов объявленного ООН 10-летия «Вода для жизни». – Алматы, 2016. – Т. 1. – С. 125–132.
Ji L., Wu T., Xie Y., Huang G., & Sun L. A novel two-stage fuzzy stochastic model for water supply management from a water-energy nexus perspective // Journal of Cleaner Production. – 2020. – V. 277. – P. 123386. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.123386.
Manakou V, Tsiakis P., Tsiakis T. and Kungolos A. Management of the Hydrological Basin of Lake Koronia using Mathematical Programming http://www.srcosmos.gr/srcosmos/ showpub.aspx?aa=15664.
Dong C., Zhang J., Guo S. Scenario analysis for sustainable water management // Journal of Hydrology. – 2013. – Vol. 493. – P. 45–58.