ІЛЕ АЛАТАУЫНЫҢ СОЛТҮСТІК БЕТКЕЙІНІҢ ОРТАЛЫҚ ЖӘНЕ ШЫҒЫС БӨЛІГІНДЕГІ МҰЗДЫҚТЫҚ-МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІҢ КЕҢІСТІКТІК-УАҚЫТТЫҚ ҮЛЕСТІРІЛУІН ТАЛДАУ
Article Sidebar
Main Article Content
Аңдатпа
ХХ ғасырдың ІІ жартысынан бастау алған ғаламдық жылынудың нәтижесінде байқалған мұздықтардың шегінуі көпжылдық тоң қабаттарындағы мореналардың ішінара еруімен қатар жүреді, бұл, өз кезегінде, мұздықтық-мореналық көлдердің пайда болуына ықпал етеді. Зерттеу аумағындағы мұздықтық-мореналық көлдердің саны мен ауданының артуы олардың қазіргі жағдайы мен өзгеру динамикасының қарқындылығын талдауды қажет етті. Қашықтықтан зондтау және ГАЖ-технологиялары көлдердің жағдайы туралы жан-жақты және сенімді мәліметтерді талдау және өңдеу негізінде зерттеу аумағындағы инвентаризациялық карталарды жасауға мүмкіндік берді. Бұл зерттеу қашықтықтан зондтау мәліметтері мен ГАЖ-технологиялары көмегімен Іле Алатауының орталық және шығыс бөліктеріндегі мұздықтық-мореналық көлдердегі өзгерістерді жүйелі түрде анықтау және кеңістіктік-уақыттық талдау жүргізе отырып, олардың даму ерекшеліктеріне баға беру мақсатында жасалды. Зерттеу нәтижелері мұздықтық-мореналық көлдерінің жалпы санының 1978 жылдан қазіргі уақытқа дейін 20-дан 82-ге дейін өскенін көрсетті. Зерттеу аумағындағы көлдердің жалпы ауданы 160% өскен, 1978 жылы көлдердің жалпы жиынтық ауданы192 900 м² құраса, қазіргі уақытта оның мәні 536 452 м² дейін артқан. Сонымен қатар, мұздықтық-мореналық көлдердің көрініс беруі 2000 жылдарға дейін 3300-3700 м биіктік аралығында болса, 2013 жылы 3300-3800 м, 2021 жылы 3300-3900 м аралығына дейін, ал қазіргі уақытта (2025 ж.) 3600-3800 м және одан жоғары белдеулерде байқалып отыр. Көлдер саны мен ауданының артуы сел тасқындарының қалыптасу ықтималдығын арттырады және өзен ағысының төменгі жағында орналасқан аудандарға қауіп төндіреді. Сондықтан мұздықтық-мореналық көлдерінің кеңістіктік-уақыттық динамикасын бақылау және бағалау қауіпті экзогендік процестерді болжауда және олардың алдын-алуда, сондай-ақ мұздықтық-мореналық көлдерінің ақтарылуы кезіндегі су тасқындары (GLOF) қаупін басқару стратегияларын әзірлеу үшін ерекше маңызды.
Article Details
##submission.citations##
Usmanova Z., Shahgedanova M., Severskiy I., Nosenko G., Kapitsa V. Assessment of glacier area change in the Tekes River Basin, Central Tien Shan, Kazakhstan between 1976 and 2013 using Landsat and KH-9 imagery // The Cryosphere Discussions. Preprint. 2016. DOI: 10.5194/tc-2016-82.
Saidaliyeva Z., Shahgedanova M., Yapiyev V., Wade A. J., Akbarov F., Esenaman uulu M., Kalashnikova O., Kapitsa V., Kasatkin N., Rakhimov I., Satylkanov R., Sayakbaev D., Semakova E., Severskiy I., Petrov M., Umirzakov G., Usubaliev R. Precipitation in the mountains of Central Asia: isotopic composition and source regions // Atmospheric Chemistry and Physics. 2024. Vol. 24. P. 12203–12224. DOI: 10.5194/acp-24-12203-2024.
Severskiy I., Vilesov E., Armstrong R., Kokarev A., Kogutenko L., Usmanova Z., Morozova V., Raup B. Changes in glaciation of the Balkhash–Alakol Basin, Central Asia, over recent decades // Annals of Glaciology. 2016. Vol. 57, № 71. P. 382–394. DOI: 10.3189/2016AoG71A575.
Медеуов А., Колотилин Н.Ф., Кремкулов В.А. Сели Казахстана. – Алматы: Ғылым, 1993. – 160 с.
Виноградов Ю. Б. Гляциальные прорывные паводки и селевые потоки. – Алматы: Гидрометеоиздат, 1997. – 156 с.
Kinzi H. La glaciación actual y pleistocénica en los Andes Centrales // Colloquium Geographicum. Geoecología de las regiones montañosas de las Américas Tropicales. 1981. Vol. 9. P. 1–27.
Knudsen T. V. Drainage of an ice-dammed lake, Okstindan, Nordland, Norway // Norsk Geografisk Tidsskrift – Norwegian Journal of Geography. 1978. Vol. 32, № 2. P. 55–61. DOI: 10.1080/00291957808552026.
Liboutry L. Les catastrophes glaciaires. – «La Recherche», Mai 1971. Vol. 2, No 12,Р. 417–423.
Медеу А. Р., Благовещенский В. П., Баймолдаев Т. А., Киренская Т. Л., Степанов Б. С. Селевые явления Юго-Восточного Казахстана. – Алматы: Институт географии, 2018. − Т. 2.− Ч. 2. Основы мониторинга в Иле Алатау. – 288 с.
Баймолдаев Т., Виноходов В. Н. «Казселезащита» – оперативные меры до и после стихии. – Алматы: Бастау, 2007. 284 с.
Медеу А.Р. Селевые явления Юго-Восточного Казахстана. Основы управления. Алматы. - 2011. - Т.1. 284 с.
Mussina A. K., Abdullayeva A. S., Barandun M. The importance of conducting research methods to assess the state of glacial-moraine lakes // News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Geology and Technical Sciences. 2022. Vol. 6, № 456. P. 147–155. DOI: 10.32014/2518-170X.245.
Raj K. B. G., Remya S. N., Kumar K. V. Remote sensing-based hazard assessment of glacial lakes in Sikkim Himalaya // Current Science. 2013. P. 359–364. URL: https://www.jstor.org/stable/24089638
Mussina, A. K., Zhanabayeva, Z. A. GIS-technology in the management of mudflow risk // Journal of Geography and Environmental Management. - 2016. - Т. 42, № 1. URL: https://bulletin-geography.kaznu.kz/index.php/1-geo/article/view/293
Zhang M., Chen F., Guo H., Yi L., Zeng J., Li B. Glacial lake area changes in High Mountain Asia during 1990–2020 using satellite remote sensing // Research (Washington, D.C.), 2022. Article ID 9821275. DOI: 10.34133/2022/9821275.
К.К. Дускаев, А.Г. Чигринец, А.К. Мусина, Ж.А. Жанабаева, С.Т. Ахметова, Е.К. Ермаш. Оценка максимальных расходов воды рек города Алматы // Гидрометеорология и экология. 2019. - № 2. - С. 96-110. URL: https://journal.kazhydromet.kz/kazgidro/article/view/770
Shahgedanova M., Afzal M., Hagg W., Kapitsa V., Kasatkin N., Mayr E., Rybak O., Saidaliyeva Z., Severskiy I., Usmanova Z. et al. Emptying Water Towers? Impacts of Future Climate and Glacier Change on River Discharge in the Northern Tien Shan, Central Asia // Water. 2020. Vol. 12, No. 3. Article 627. https://doi.org/10.3390/w12030627
Яфязова Р.К. Природа селей Заилийского Алатау. Проблемы адаптации. - Алматы, 2007. 158 с.
Медеу А.Р. Атлас природных и техногенных опасностей и рисков чрезвычайных ситуаций // Алматы: Институт географии, 2009 г.
Ауелхан Е. С., Кулбекова Ш. А., Бостаева А. К., Касенов М. К., Заппаров М. Р. Критерии прорывоопасности моренно-ледниковых озер: научно-методологическое обоснование / ред. А. Баймуканова. – Алматы: Мектеп, 2023. – 181, [2] с.: ил. – ISBN 978-601-07-1657-5.
Shrestha F., Gao X., Khanal N. R. et al. Decadal glacial lake changes in the Koshi basin, central Himalaya, from 1977 to 2010, derived from Landsat satellite images // J. Mt. Sci. – 2017. – Vol. 14. – P. 1969–1984. https://doi.org/10.1007/s11629-016-4230-x
McFeeters S. K. The use of the Normalized Difference Water Index (NDWI) in the delineation of open water features // International Journal of Remote Sensing. 1996. Vol. 17, No. 7. P. 1425–1432. https://doi.org/10.1080/01431169608948714
Fisher A., Flood N., Danaher T. Comparing Landsat water index methods for automated water classification in eastern Australia // Remote Sensing of Environment. 2016. Vol. 175. – P. 167–182. https://doi.org/10.1016/j.rse.2015.12.055
Muneeb F., Baig S. U., Khan J. A., Khokhar M. F. Inventory and GLOF susceptibility of glacial lakes in Hunza River Basin, Western Karakorum // Remote Sensing. 2021. Vol. 13, No. 9. P. 1794. https://doi.org/10.3390/rs13091794
Hanshaw M. N., Bookhagen B. Glacial areas, lake areas, and snow lines from 1975 to 2012: status of the Cordillera Vilcanota, including the Quelccaya Ice Cap, northern central Andes, Peru // The Cryosphere. 2014. Vol. 8. P. 359–376. https://doi.org/10.5194/tc-8-359-2014
Prakash C., Nagarajan R. Glacial lake inventory and evolution in northwestern Indian Himalaya // IEEE Journal of Selected Topics in Applied Earth Observations and Remote Sensing. 2017. Vol. 10, No. 12. P. 5284–5294. https://doi.org/10.1109/JSTARS.2017.2767098
Сағат М. С., Сыдық Н. Қ., Искалиева Г. М., Мерекеев А. А., Амангелді А. А., Абишев Б. Ж. Іле-Алатауының қол жетпейтін аудандарындағы морена көлдерінің жағдайын қашықтықтан зондтау деректерін пайдалана отырып бағалау // Ғылым және білім. 2025. Т. 5, № 3 (80). Б. 295–307. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-3-5-295-307
Bolch T., Peters J., Yegorov A., Pradhan B., Buchroithner M., Blagoveshchensky V. Identification of potentially dangerous glacial lakes in the northern Tien Shan // Natural Hazards. 2011. Vol. 59. P. 1691–1714. https://doi.org/10.1007/s11069-011-9860-2
Mussina A., Abdullayeva A., Barandun M., Cicoira A., Tursyngali M. Assessment of the current state and temporal changes of glacial‑moraine lakes in the Central and Eastern part of the northern slope of the Ile Alatau, Kazakhstan // Journal of Water and Land Development. 2024. Vol. 63. P. 19–24. https://doi.org/10.24425/jwld.2024.151786
Вилесов Е.Н. Изменение размеров и состояния ледников казахстана за 60 лет (1955–2015 гг.). Лёд и Снег. 2018. 159-170. https://doi.org/10.15356/2076-6734-2018-2-159-170