ЖЕРДІ ҚАШЫҚТЫҚТАН ЗОНДТАУ ДЕРЕКТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ ТАЛДАУ НЕГІЗІНДЕ ТОПЫРАҚТЫҢ ЖАЗЫҚТЫҚ ЭРОЗИЯСЫН БАҒАЛАУДЫҢ ЭМПИРИКАЛЫҚ МОДЕЛДЕРІ (ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА)
Article Sidebar
Main Article Content
Аңдатпа
Мақалада геоақпараттық ортада RUSLE (Revised Universal Soil Loss Equation) үлгісін пайдалана отырып, Жамбыл облысының аумағындағы топырақтың жазықтық эрозиясын бағалау қарастырылады. R (жаңбыр эрозиясының қарқындылығы), K (топырақ төзімділігі), LS (беткейдің ұзындығы мен еңістігі), C (жер жамылғысы және жерді пайдалану) және P (эрозияға қарсы іс-шаралар) факторларын үлгілеу үшін қашықтықтан зондтау деректерін талдау әдістері, бедердің сандық моделі (SRTM), жер беті жамылғысы туралы мәліметтер (Land Cover 2024, 10 м) және климаттық ақпарат (WorldClim v2.1). ArcGIS-те топырақтың орташа жылдық ықтимал жоғалуын көрсететін соңғы А факторы барлық кіріс қабаттарын көбейту арқылы Raster Calculator құралының көмегімен алынды. А мәндері жылына 0-ден 22,4 т/га-ға дейін өзгереді. Аумақтың негізгі бөлігі (98,4 %) әлсіз эрозиямен сипатталады (жылына 0,3 т/га-дан аз). Орташа және эрозияға қатты ұшыраған учаскелер (А мәні жылына 2 т/га-дан жоғары) ауданның шамамен 0,2% құрайды және негізінен таулардың, жоталардың, өзен арналары мен сайлардың баурайында шоғырланған. Эрозия процестеріне ең үлкен әсер ететін факторларға рельеф (LS факторы), жерді пайдалану құрылымы (C факторы) және аграрлық ландшафттардағы жоғары антропогендік жүктеме екендігі анықталды.Нәтижелер аймақтағы топырақты қорғау іс-шараларын жоспарлау және табиғатты тұрақты пайдалану үшін маңызды негіз болып табылады.
Article Details
##submission.citations##
Глазовская М. А. Общая геохимия ландшафтов. – М. : Высшая школа, 1981. – 327 с.
Тлеумаханов А. М., Мырзахметов С. Б. Оценка эрозионных процессов методом ДЗЗ в условиях Южного Казахстана // Вестник КАЗНИИЗиКР. – 2015. – №2. – С. 58–64.
Комитет по управлению земельными ресурсами МИР РК. Государственный отчет о состоянии и использовании земель Республики Казахстан за 2023 год. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/qoldau/documents/details/460741
РГП «Казгидромет». Агрометеорологический обзор. URL: https://www.kazhydromet.kz
Phinzi, K., Ngetar, N.S., 2019. The assessment of water-borne erosion at catchment level using GIS-based RUSLE and remote sensing: A review. International Soil and Water Conservation Research 7(1), 27–46. https://doi.org/10.1016/j.iswcr.2018.12.002
Mukanov, Y., Chen, Y., Baisholanov, S. et al. Estimation of annual average soil loss using the Revised Universal Soil Loss Equation (RUSLE) integrated in a Geographical Information System (GIS) of the Esil River basin (ERB), Kazakhstan. Acta Geophys. 67, 921–938 (2019). https://doi.org/10.1007/s11600-019-00288-0
Ramazanova, N., Turyspekova, E., Assylbekov, K., Ozgeldinova, Z., Ahmedova, A., Ayapbekova, A., Samarkhanov, T., & Khamzaeva, J. (2023). Soil erosion and impact on recreational resources in the Shyngyrlau Basin, Western Kazakhstan: A multi-analytical assessment. GeoJournal of Tourism and Geosites, 51(4spl), 1812–1822. https://doi.org/10.30892/gtg.514spl22-1177
Токсанбаева С. Т., Рамазанова Н. Е., Тусупбеков Ж. А. Оценка эрозии почв по модели «Rusle» бассейна реки Нура // Journal of Geography and Environmental Management. – 2021. – Т. 61, № 2. – С. 108–119. – DOI: 10.26577/JGEM.2021.v61.i2.10.
Маханова Н. Б., Берденов Ж. Г., Абильдинов К. К., Мендыбаев Е. Х. Оценка эрозии почв по модели «RUSLE» бассейна реки Жыланды // Journal of Geography and Environmental Management. – 2020. – Т. 59, № 4. – DOI: 10.26577/JGEM.2020.v59.i4.05.
Kaliyeva, D., Tokbergenova, A., Mirzabaev, A., Zulpykharov, K., Bissenbayeva, S., Taukebayev, O. & Qadir, M. (2025). Assessing Soil Erosion Risk in Kazakhstan: A RUSLE-Based Approach for Land Rehabilitation. Polish Journal of Environmental Studies, 34(3), 3187–3198. https://doi.org/10.15244/pjoes/187595
Акиянова Ф., Каракулов Е., Зинабдин Н., Васильченко Н. Применение методов анализа дистанционных данных для оценки плоскостной эрозии на примере территории Акмолинской области. Гидрометеорология и экология. – 2019. – №(2), – С. 22–37.
Rakhimova, M., Zulpykharov, K., Assylbekova, A., Zhengissova, N., & Taukebayev, O. (2024). Using the Revised Universal Soil Loss Equation and Global Climate Models (CMIP6) to Predict Potential Soil Erosion Associated with Climate Change in the Talas District, Kazakhstan. Sustainability, 16(2), 574. https://doi.org/10.3390/su16020574
Duulatov E, Chen X, Amanambu AC, Ochege FU, Orozbaev R, Issanova G, Omurakunova G. Projected Rainfall Erosivity Over Central Asia Based on CMIP5 Climate Models. Water. 2019; 11(5):897. https://doi.org/10.3390/w11050897
Renard, K.G., Foster, G.R., Weesies, G.A., McCool, D.K., Yoder, D.C. Predicting soil erosion by water: A guide to conservation planning with the Revised Universal Soil Loss Equation (RUSLE). USDA Handbook No. 703. – Washington, D.C.: USDA, 1997. – 404 p.
Farr, T.G., Rosen, P.A., Caro, E., Crippen, R., Duren, R., Hensley, S., Kobrick, M., Paller, M., Rodriguez, E., Roth, L., Seal, D., Shaffer, S., Shimada, J., Umland, J., Werner, M., Oskin, M., Burbank, D., Alsdorf, D. The Shuttle Radar Topography Mission // Reviews of Geophysics. 2007. Vol. 45(2), RG2004. DOI: 10.1029/2005RG000183
Esri. Land Cover Explorer. – URL: https://livingatlas.arcgis.com/landcoverexplorer (дата обращения: 12.06.2025).
Fick, S.E., Hijmans, R.J. WorldClim 2: New 1-km spatial resolution climate surfaces for global land areas // International Journal of Climatology. 2017. Vol. 37(12). P. 4302–4315. DOI: 10.1002/joc.5086
Wischmeier, W.H., Smith, D.D. Predicting Rainfall Erosion Losses: A Guide to Conservation Planning. – USDA Agriculture Handbook No. 537. – Washington, D.C.: U.S. Department of Agriculture, 1978. – 64 p.
Renard K. G., Freimund J. R. Using monthly precipitation data to estimate the R-factor in the revised USLE //Journal of hydrology. – 1994. – V. 157, №. 1-4. – P. 287-306.
FAO/IIASA/ISRIC/ISSCAS/JRC. Harmonized World Soil Database (version 1.2). Rome: FAO and Laxenburg: IIASA, 2012. URL: https://www.fao.org/soils-portal/data-hub/soil-maps-and-databases/harmonized-world-soil-database-v12/en/
Panagos, P., Borrelli, P., Meusburger, K., Yu, B., Klik, A., Jae Lim, K., Yang, J.E., Ni, J., Miao, C., Chattopadhyay, N., Sadeghi, S.H., Hazbavi, Z., Zabihi, M., Larionov, G.A., Krasnov, S.F., Gorobets, A., Levi, Y., Erpul, G., Birkel, C., Hoyos, N., Naipal, V., Verstraeten, G. Global rainfall erosivity assessment based on high-temporal resolution rainfall records // Scientific Reports. 2015. Vol. 5. Article 11111. https://doi.org/10.1038/srep11111
Borrelli, P., Alewell, C., Alvarez, P., Anache, J. A. A., Baartman, J., Ballabio, C., Bezak, N., Biddoccu, M., Cerdà, A., Chalise, D., Chen, S., Chen, W., De Girolamo, A. M., Gessesse, G. D., Deumlich, D., Diodato, N., Efthimiou, N., Erpul, G., Fiener, P., Panagos, P. Soil erosion modelling: A global review and statistical analysis // Science of the Total Environment. 2021. Vol. 780. Article 146494. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.146494
IPCC. Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press, 2021. https://doi.org/10.1017/9781009157896